Filed under Exams

Grade 6 Kiswahili Notes: Sarufi, Insha na Ngeli

CBC Guides teamUpdated 2 Nov 20264 min read

Last reviewed: 2 November 2026

Updated November 2026. These Grade 6 Kiswahili notes follow the rationalised Grade 6 Kiswahili design: Kusikiliza na Kuzungumza, Kusoma, Kuandika and Sarufi. They summarise every Sarufi sub-topic (vivumishi, viwakilishi, uakifishaji, ngeli ya YA-YA, U-U, I-I and PA-KU-MU, mnyambuliko wa vitenzi, masharti nge/ngali/ki, ukanusho, ukubwa na udogo) with mifano, plus the insha types and a short zoezi with majibu. Explanations are in Kiswahili with short English notes for parents.

The topic list comes from the KICD Grade 6 Kiswahili curriculum design (revised 2024), which has 11 themes and 120 lessons in total, with each theme covering listening and speaking, reading, writing and grammar.

On this page
  1. Grade 6 Kiswahili Notes: Mpangilio wa Mada
  2. Kusikiliza na Kuzungumza
  3. Sarufi: Vivumishi na Viwakilishi
  4. Uakifishaji
  5. Ngeli za Nomino
  6. Mnyambuliko wa Vitenzi na Hali ya Masharti
  7. Ukubwa na Udogo wa Nomino
  8. Kuandika: Insha na Barua Rasmi
  9. Zoezi na Majibu
  10. KPSEA Kiswahili
  11. Frequently Asked Questions

Grade 6 Kiswahili Notes: Mpangilio wa Mada

MadaMada ndogo
Kusikiliza na KuzungumzaMatamshi bora (p/b, t/d, k/g, ch/j); Maamkuzi na maagano; Heshima, adabu na vyeo; Methali; Nahau; Visawe; Mazungumzo ya kimuktadha; Sitiari za tabia; Kujieleza kwa ufasaha
KusomaKusoma kwa ufahamu; Kusoma kwa kina; Kusoma kwa ufasaha; Kusoma kwa mapana (pamoja na matini ya kidijitali, mashairi na mchezo wa kuigiza)
KuandikaInsha ya wasifu; Insha ya masimulizi; Kuandika kwa tarakilishi; Barua rasmi; Insha ya maelezo; Kuandika maelezo
SarufiVivumishi; Viwakilishi; Uakifishaji; Ngeli ya YA-YA, U-U, I-I na PA-KU-MU; Mnyambuliko wa vitenzi; Vinyume vya vivumishi; Hali ya masharti; Ukanusho; Ukubwa na udogo wa nomino

Kusikiliza na Kuzungumza

  • Matamshi bora: tofautisha sauti zinazokaribiana. Mifano: paka na baka, tamu na damu, koti na goti, chembe na jembe. Kutamka vibaya hubadilisha maana.
  • Methali: semi fupi zenye mafunzo. Mfano: Haba na haba hujaza kibaba (kidogo kidogo huleta kingi).
  • Nahau: maneno yenye maana tofauti na ya kawaida. Mifano: kuvunja mbavu (kuchekesha sana), kula njama (kupanga jambo baya kwa siri).
  • Visawe: maneno yenye maana moja. Mifano: daktari / tabibu, rafiki / sahibu.
  • Heshima na adabu: tumia maamkuzi yanayofaa umri, kama Shikamoo kwa mkubwa (jibu: Marahaba).

Pata methali na nahau zaidi kwenye Methali, Nahau na Misemo revision guide.

Sarufi: Vivumishi na Viwakilishi

AinaMaanaMfano
Vivumishi vya sifaHueleza sifa ya nominoMtoto mzuri; mti mrefu
Vivumishi viashiriaHuonyesha mahali nomino ilipoMtoto huyu; vitabu vile
Vivumishi vimilikishiHuonyesha umiliki (-angu, -ako, -ake, -etu, -enu, -ao)Kalamu yangu; nyumba yetu
Vivumishi vya idadiHuonyesha idadiWanafunzi watano; maembe mengi
Vivumishi viuliziHuuliza kuhusu nomino (-pi, gani, -ngapi)Kitabu kipi? Watoto wangapi?
Viwakilishi vya nafsiHusimama badala ya nominomimi, wewe, yeye, sisi, ninyi, wao

Vinyume vya vivumishi: -refu / -fupi, -zuri / -baya, -pana / -embamba.

Uakifishaji

  • Alama ya hisi (!): huonyesha hisia kama mshangao au furaha. Mfano: Lo! Umeshinda!
  • Ritifaa (‘): hutumika katika maneno kama ng’ombe na ng’ambo.
  • Koloni (:): hutangulia orodha. Mfano: Nilinunua vitu hivi: sukari, chai na mkate.

Ngeli za Nomino

NgeliMifano ya nominoSentensi
YA-YAmaji, maziwa, mafuta, marashiMaji yamemwagika.
U-Uuji, unga, ugali, upendoUji umepoa.
I-Ichai, sukari, asali, damuSukari imeisha.
PA-KU-MUmahali (mahususi, kwa jumla, ndani)Shuleni pamesafishwa. Kule kuna baridi. Chumbani mna giza.

Nomino za YA-YA, U-U na I-I kwa kawaida hazibadiliki katika wingi; upatanisho hubaki uleule.

Mnyambuliko wa Vitenzi na Hali ya Masharti

  • Kutendeana (kufanyiana kitendo): penda → pendana, saidia → saidiana.
  • Kutendesha (kusababisha): soma → somesha, cheka → chekesha.
  • Kutendua (kinyume cha kitendo): funga → fungua, vaa → vua, panga → pangua.
  • -nge-: Ningekuwa na pesa, ningenunua kitabu. Ukanusho: Nisingekuwa…
  • -ngali-: Ungalisoma kwa bidii, ungalipita. Ukanusho: Usingalisoma…
  • -ki-: Ukisoma kwa bidii, utapita. Ukanusho: Usiposoma, hutapita.

Ukubwa na Udogo wa Nomino

KawaidaUkubwaUdogo
mtotototokitoto
mtijitikijiti
nyumbajumbakijumba

Kuandika: Insha na Barua Rasmi

  • Insha ya wasifu: hueleza sifa za mtu, mahali au kitu kwa kina.
  • Insha ya masimulizi: husimulia kisa kwa mtiririko: mwanzo, kati na mwisho.
  • Insha ya maelezo: hueleza jinsi ya kufanya jambo au hali ya kitu hatua kwa hatua.
  • Barua rasmi: anwani ya mwandishi na tarehe, anwani ya mwandikiwa, mtajo (k.m. Kwa Mwalimu Mkuu,), kichwa (KUH:), mwili, hitimisho, Wako mwaminifu, sahihi na jina.

Soma vidokezo zaidi kwenye Kiswahili insha tips, au tuma insha ikasahihishwe kupitia composition marking.

Zoezi na Majibu

  1. Andika udogo wa “mti”. Jibu: kijiti.
  2. Nyambua “piga” katika kauli ya kutendeana. Jibu: pigana.
  3. Kamilisha: Mafuta ___meisha. Jibu: Mafuta yameisha (ngeli ya YA-YA).
  4. Kanusha: Ukicheza utachoka. Jibu: Usipocheza hutachoka.
  5. Taja kinyume cha “-refu”. Jibu: -fupi.

KPSEA Kiswahili

At the end of Grade 6, learners sit KPSEA. The KNEC 2026 KPSEA timetable set the Kiswahili paper at 1 hour. To see how grammar grows in junior school, read the Grade 8 Kiswahili revision guide and the Grade 9 Kiswahili ufahamu na sarufi revision. Practise on the Grade 6 CBC Challenge and find every subject on the Grade 6 notes hub.

Frequently Asked Questions

What topics are in Grade 6 Kiswahili?

Four areas: Kusikiliza na Kuzungumza, Kusoma, Kuandika and Sarufi, across 11 themes. Sarufi includes vivumishi, viwakilishi, uakifishaji, ngeli (YA-YA, U-U, I-I, PA-KU-MU), mnyambuliko wa vitenzi, masharti, ukanusho, and ukubwa na udogo.

Which ngeli are taught in Grade 6 Kiswahili?

Ngeli ya YA-YA (maji, maziwa), U-U (uji, unga), I-I (chai, sukari) and PA-KU-MU, which is used for places.

What is mnyambuliko wa vitenzi in Grade 6?

It is changing a verb’s ending to change its meaning. Grade 6 covers kutendeana (pendana), kutendesha (somesha) and kutendua (fungua).

Can I download these Grade 6 Kiswahili notes as a PDF?

Yes. Use your browser’s print option and choose “Save as PDF”.

Want marked practice? Every paper starts with free questions. A Day Pass (KSh 20) unlocks full practice papers with worked answers for a day, and the Monthly Pass (KSh 500) opens every grade and subject for a month. Compare passes.